Khi phụ nữ không còn vô hình trong đổi mới sáng tạo

Khi phụ nữ không còn “vô hình” trong đổi mới sáng tạo

Nhân đọc bài viết Một dạng vô hình do xã hội lập trình trên Tạp chí Tia Sáng

Góc nhìn của KisStartup về công nghệ, dữ liệu và hệ sinh thái dành cho phụ nữ

Một trong những điều khiến chúng tôi suy nghĩ nhiều nhất khi làm việc với doanh nghiệp địa phương, đặc biệt là các doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, là một nghịch lý rất rõ ràng: phụ nữ đóng vai trò rất lớn trong kinh tế và xã hội, nhưng nhu cầu, trải nghiệm và tiếng nói của họ lại thường không được nhìn thấy đầy đủ trong quá trình thiết kế chính sách, công nghệ hay mô hình kinh doanh.

Cuốn sách Invisible Women của Caroline Criado Perez từng gọi hiện tượng này là “lỗ hổng dữ liệu giới” (gender data gap) – khi xã hội được thiết kế dựa trên dữ liệu và trải nghiệm của nam giới nhiều hơn nữ giới. Hậu quả là rất nhiều sản phẩm, dịch vụ, thậm chí cả hệ thống chính sách, không phản ánh đúng nhu cầu của một nửa dân số.

Đối với KisStartup, câu chuyện này không chỉ là một vấn đề học thuật. Nó là một vấn đề rất thực tế mà chúng tôi gặp hàng ngày khi làm việc với các hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và cộng đồng khởi nghiệp tại Việt Nam.

Phụ nữ – lực lượng đổi mới sáng tạo thầm lặng

Trong nhiều dự án mà KisStartup triển khai trong hơn 10 năm qua, đặc biệt là các chương trình liên quan đến nông nghiệp, du lịch cộng đồng, kinh tế xanh hay kinh tế di sản, phụ nữ luôn là lực lượng tiên phong.

Họ là những người:

• phát triển sản phẩm từ tài nguyên bản địa

• duy trì tri thức truyền thống

• tổ chức sản xuất trong hợp tác xã

• kết nối cộng đồng

• trực tiếp giao tiếp với khách hàng

Trong dự án IDAP – Inclusive Digital Acceleration Program, hơn 70% doanh nghiệp tham gia là phụ nữ, nhiều người trong số đó là phụ nữ dân tộc thiểu số. Họ không chỉ điều hành kinh doanh mà còn giữ vai trò trung tâm trong gia đình và cộng đồng.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là phần lớn những đóng góp này vẫn mang tính “vô hình” trong các hệ thống dữ liệu và trong cách thiết kế các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp.

Chính vì vậy, một trong những quan điểm xuyên suốt của KisStartup là:

Muốn xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững, phải nhìn thấy và ghi nhận vai trò của phụ nữ.

Công nghệ phải phục vụ phụ nữ – không chỉ nói về phụ nữ

Khi nói đến chuyển đổi số hay đổi mới sáng tạo, nhiều người thường nghĩ đến công nghệ như một mục tiêu tự thân. Nhưng với KisStartup, công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nó phục vụ con người, đặc biệt là những nhóm dễ bị bỏ sót trong các hệ thống kinh tế.

Điều đó có nghĩa là:

Công nghệ phải giúp phụ nữ tiết kiệm thời gian trong quản lý đơn hàng, quản lý khách hàng và marketing.

Công nghệ phải giúp phụ nữ tiếp cận thị trường rộng hơn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái hoặc các kênh bán hàng truyền thống.

Công nghệ phải giúp phụ nữ kể câu chuyện sản phẩm của mình với thế giới.

Trong nhiều chương trình đào tạo của KisStartup, chúng tôi thường nói rằng chuyển đổi số không chỉ là sử dụng phần mềm. Đó còn là việc thay đổi cách suy nghĩ về kinh doanh, cách kết nối thị trường và cách tổ chức công việc.

Đối với nhiều phụ nữ doanh nhân, đặc biệt ở vùng miền núi, công nghệ không chỉ giúp họ phát triển doanh nghiệp. Nó còn giúp họ có thêm thời gian cho gia đình và cuộc sống cá nhân.

Dữ liệu lớn và nguy cơ tái tạo bất bình đẳng

Thế giới đang bước vào thời đại dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Nhưng nếu dữ liệu ban đầu đã chứa những khoảng trống về giới, thì các hệ thống công nghệ trong tương lai cũng có nguy cơ tái tạo và khuếch đại những bất bình đẳng cũ.

Nếu chúng ta không thu thập dữ liệu về phụ nữ, thì:

• sản phẩm sẽ không được thiết kế phù hợp với họ

• thị trường của họ sẽ không được nhìn thấy

• các chính sách hỗ trợ sẽ không đúng trọng tâm

Trong nhiều dự án, KisStartup cố gắng thu thập dữ liệu không chỉ về doanh thu hay sản lượng, mà còn về:

• vai trò của phụ nữ trong chuỗi giá trị

• thời gian lao động của phụ nữ

• cách họ ra quyết định trong doanh nghiệp

• nhu cầu đào tạo và tiếp cận thị trường

Chúng tôi tin rằng dữ liệu không chỉ là con số. Dữ liệu còn là câu chuyện, trải nghiệm và bối cảnh sống của con người.

Nếu không hiểu được bối cảnh đó, dữ liệu có thể dẫn đến những quyết định sai lầm.

Phụ nữ không chỉ là đối tượng thụ hưởng

Một sai lầm phổ biến trong nhiều chương trình phát triển là coi phụ nữ chỉ là đối tượng thụ hưởng.

Quan điểm của KisStartup hoàn toàn khác.

Chúng tôi coi phụ nữ là:

• nhà sáng tạo sản phẩm

• nhà lãnh đạo cộng đồng

• nhà khởi nghiệp

• nhà thiết kế giải pháp cho chính cộng đồng của mình

Trong nhiều trường hợp, những mô hình kinh doanh sáng tạo nhất lại đến từ phụ nữ, bởi họ hiểu rất rõ nhu cầu của thị trường và cộng đồng.

Ví dụ, nhiều mô hình du lịch cộng đồng thành công ở miền núi Việt Nam được xây dựng xung quanh:

• bữa cơm gia đình

• câu chuyện văn hóa

• nghề thủ công truyền thống

• trải nghiệm đời sống bản địa

Những yếu tố này thường do phụ nữ giữ vai trò trung tâm.

Khi được hỗ trợ đúng cách, họ không chỉ phát triển doanh nghiệp của mình mà còn tạo ra sinh kế cho cả cộng đồng.

Phụ nữ trong công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Một vấn đề lớn khác là sự thiếu vắng phụ nữ trong lĩnh vực công nghệ và đầu tư.

Các hệ sinh thái khởi nghiệp trên thế giới vẫn do nam giới chiếm đa số, từ các nhà sáng lập công ty công nghệ đến các quỹ đầu tư mạo hiểm. Điều này dẫn đến việc nhiều sản phẩm công nghệ được thiết kế mà không thực sự hiểu nhu cầu của phụ nữ.

Vì vậy, một trong những hướng đi mà KisStartup quan tâm là thúc đẩy:

• phụ nữ tham gia nhiều hơn vào các startup công nghệ

• phụ nữ phát triển các sản phẩm và dịch vụ dành cho phụ nữ

• phụ nữ tham gia vào quá trình ra quyết định trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Trong những năm gần đây, KisStartup đã triển khai nhiều chương trình liên quan đến Femtech – công nghệ dành cho phụ nữ, cũng như các sáng kiến hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp và lãnh đạo doanh nghiệp.

Tương lai của đổi mới sáng tạo phải bao trùm

Đổi mới sáng tạo không chỉ là tạo ra sản phẩm mới hay công nghệ mới. Nó còn là việc thiết kế lại cách chúng ta nhìn nhận và tổ chức xã hội.

Nếu một nửa dân số vẫn bị “vô hình” trong dữ liệu, trong thiết kế sản phẩm và trong quá trình ra quyết định, thì đổi mới sáng tạo sẽ luôn thiếu một nửa trí tuệ của nhân loại.

Quan điểm của KisStartup rất rõ ràng:

Một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bền vững phải là một hệ sinh thái bao trùm.

Ở đó:

• phụ nữ được nhìn thấy

• tiếng nói của họ được lắng nghe

• trải nghiệm của họ được đưa vào dữ liệu

• và họ có cơ hội ngang bằng để sáng tạo, kinh doanh và lãnh đạo

Khi điều đó xảy ra, đổi mới sáng tạo không chỉ tạo ra tăng trưởng kinh tế. Nó còn tạo ra một xã hội công bằng hơn, nhân văn hơn và bền vững hơn.

Và có lẽ, khi phụ nữ không còn bị “vô hình”, chúng ta sẽ phát hiện ra rằng rất nhiều giải pháp cho tương lai đã luôn nằm ở đó – trong những câu chuyện, kinh nghiệm và trí tuệ của họ.