Trong nhiều thập kỷ, cây dứa được nhìn chủ yếu qua lăng kính nông nghiệp và công nghiệp thực phẩm. Giá trị kinh tế tập trung vào quả tươi, nước ép, đồ hộp và sản phẩm sấy khô. Phần còn lại của cây – lá, vỏ, lõi, thân – bị xem là phế thải, thường bị đốt bỏ hoặc chôn lấp. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế tuần hoàn và kinh tế sinh học nổi lên như trụ cột phát triển mới, cách nhìn này đang thay đổi nhanh chóng.
Ngày càng nhiều nghiên cứu và mô hình thực tiễn cho thấy dứa không chỉ là một loại trái cây, mà là một nền tảng sinh khối có thể nuôi dưỡng nhiều chuỗi giá trị song song: thực phẩm, vật liệu, sinh học, năng lượng và dịch vụ môi trường. Khi được tổ chức theo tư duy hệ sinh thái, mỗi phần của cây dứa đều có thể trở thành đầu vào cho một mô hình kinh doanh khác nhau, làm tăng đáng kể giá trị thu được trên mỗi hecta trồng trọt [1], [2].
Các mô hình kinh doanh mới xoay quanh cây dứa trên thế giới
Một xu hướng nổi bật trên thế giới là sự xuất hiện của các doanh nghiệp không còn “đứng đơn lẻ” ở một khâu, mà thiết kế mô hình kinh doanh dựa trên dòng chảy sinh khối. Ở Costa Rica, eco:fibr thu gom toàn bộ cây dứa sau thu hoạch – vốn trước đây bị đốt bỏ – để sản xuất bột giấy sinh thái, thay thế một phần nguyên liệu gỗ trong ngành giấy. Giá trị kinh doanh của eco:fibr không chỉ nằm ở sản phẩm bột giấy, mà ở việc kết nối ngành nông nghiệp với ngành lâm nghiệp và bao bì bền vững, giúp bảo vệ rừng và giảm phát thải [3].
Tại Kenya, dự án Mananasi Fibre cho thấy một cách tiếp cận khác: biến phế thải dứa thành nhiều dòng doanh thu song song. Lá dứa được tách sợi để bán cho ngành dệt may; phần còn lại được chuyển thành biochar và phân hữu cơ; hoạt động thu gom và xử lý phế thải tạo thêm tín chỉ carbon từ việc tránh đốt ngoài đồng ruộng. Đây là ví dụ điển hình của mô hình “đa sản phẩm từ một sinh khối”, nơi lợi nhuận không đến từ một sản phẩm duy nhất mà từ tổng giá trị hệ thống [4].
Ở châu Á và Mỹ Latin, nhiều startup như NextEvo hay CeluNova tập trung vào việc chuyển đổi lá dứa thành sợi, cellulose hoặc vật liệu sinh học cho thời trang, bao bì và vật liệu kỹ thuật. Các mô hình này không cạnh tranh trực tiếp với nông nghiệp truyền thống, mà khai thác phần giá trị bị bỏ quên của cây dứa để phục vụ các ngành công nghiệp đang chịu áp lực thay thế vật liệu hóa thạch [5], [6].
Song song đó, các tập đoàn lớn trong ngành thực phẩm như Great Giant Pineapple (Indonesia) lại lựa chọn chiến lược tích hợp theo chiều sâu, xây dựng mô hình “zero waste” trong đó bã, vỏ và lá dứa được tái sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, phân bón, biogas và vật liệu bao bì. Mô hình này cho thấy kinh tế tuần hoàn không chỉ là sân chơi của startup, mà còn là chiến lược cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp quy mô lớn [7].
Hướng đi sinh học ứng dụng và biorefinery module
Một điểm giao thoa quan trọng giữa các mô hình trên là sự nổi lên của biorefinery quy mô nhỏ. Thay vì đầu tư nhà máy lớn ngay từ đầu, nhiều mô hình thành công bắt đầu bằng các module công nghệ độc lập nhưng có khả năng ghép nối. Một module chiết bromelain từ vỏ, lõi hoặc thân dứa có thể vận hành ở quy mô nhỏ; phần bã sau chiết được dùng làm thức ăn chăn nuôi hoặc phân hữu cơ; nước thải được đưa vào hệ thống ủ kỵ khí để tạo biogas phục vụ chính nhà xưởng [1], [8].
Cách tiếp cận module này giúp giảm rủi ro đầu tư ban đầu, tăng khả năng thích ứng với thị trường và đặc biệt phù hợp với bối cảnh nông nghiệp nhiệt đới, nơi nguồn sinh khối phân tán và biến động theo mùa. Khi nhiều modulel được ghép lại, giá trị thu được trên mỗi tấn sinh khối dứa tăng lên đáng kể so với mô hình chế biến tuyến tính truyền thống [2].
Xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp quanh cây dứa
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các mô hình kinh doanh thành công từ cây dứa hiếm khi là nỗ lực đơn lẻ. Chúng được đặt trong một hệ sinh thái đổi mới, nơi nông dân, doanh nghiệp, trường đại học, nhà nước và các tổ chức trung gian cùng tham gia. Trong hệ sinh thái này, nông dân và hợp tác xã không chỉ là người bán nguyên liệu, mà còn là đối tác thu gom, sơ chế và cung ứng phụ phẩm có giá trị. Doanh nghiệp đóng vai trò tích hợp công nghệ và thị trường. Trường đại học và viện nghiên cứu cung cấp R&D, chuẩn hóa quy trình và đào tạo nhân lực. Nhà nước tạo khung chính sách, tiêu chuẩn và hạ tầng, trong khi các tổ chức trung gian kết nối vốn, thị trường và tri thức [9], [10].
Điểm then chốt nằm ở việc biến phế thải thành tài nguyên có dữ liệu. Khi lá, vỏ, lõi dứa được đo lường, phân loại và truy xuất nguồn gốc, chúng trở thành đầu vào đáng tin cậy cho các mô hình kinh doanh sinh học và vật liệu. Ngược lại, khi thiếu dữ liệu vòng đời, tiêu chuẩn kỹ thuật chung và nền tảng kết nối cung – cầu, phế thải vẫn bị coi là rác, dù tiềm năng kinh tế rất lớn [11].
Từ cây dứa đến hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Nếu coi dứa chỉ là trái cây, cơ hội kinh doanh sẽ dừng lại ở nông nghiệp và chế biến thực phẩm. Nhưng nếu coi dứa là một hệ sinh thái sinh học tái tạo, đây sẽ là không gian nơi nông nghiệp gặp công nghệ sinh học, vật liệu gặp thời trang, và tăng trưởng kinh tế gắn liền với chăm sóc đất đai và giảm phát thải. Trong bối cảnh toàn cầu tìm kiếm các giải pháp thay thế vật liệu hóa thạch và xây dựng chuỗi giá trị phát thải thấp, cây dứa – một loài cây rất quen thuộc ở các nước nhiệt đới – có thể trở thành nền tảng cho những mô hình kinh doanh mới, linh hoạt và bền vững hơn.
Điều quyết định không phải là “làm được công nghệ”, mà là kết nối được hệ sinh thái: kết nối sinh khối với dữ liệu, kết nối công nghệ với thị trường, và kết nối lợi ích kinh tế với lợi ích môi trường. Khi đó, khởi nghiệp từ cây dứa không chỉ là câu chuyện của một sản phẩm, mà là câu chuyện của một nền kinh tế sinh học đang hình thành.
© Bản quyền thuộc về KisStartup. Mọi hình thức sao chép, trích dẫn hoặc sử dụng lại cần ghi rõ nguồn KisStartup.
Tài liệu tham khảo (IEEE)
[1] S. R. Rojas et al., “Current status, challenges and valorization strategies for pineapple processing waste management,” International Journal of Sustainable Resources and Bioeconomy, 2025.
[2] FAO, Bioeconomy and Circular Economy in Agri-Food Systems, Rome, 2022.
[3] eco:fibr, “Pineapple plants as a sustainable raw material for pulp,” Root Camp Interview, 2023.
[4] SMEP Programme, Mananasi Fibre Pilot Case Study, July 2024.
[5] NextEvo, “Transforming pineapple waste into sustainable fashion,” 2024.
[6] CeluNova, Hult Prize Foundation Case Materials, 2023.
[7] Great Giant Foods, Sustainability Report 2023–2024, Indonesia, 2024.
[8] S. Mussatto et al., “Biorefinery concepts for agro-industrial residues,” Bioresource Technology, vol. 215, pp. 2–10, 2016.
[9] OECD, Innovation for a Sustainable Bioeconomy, Paris, 2020.
[10] Global Resilience Partnership, Keys to Building an Innovation Ecosystem in Food and Agriculture, 2021.
[11] Ellen MacArthur Foundation, Completing the Picture: How the Circular Economy Tackles Climate Change, 2019.